Op het wereldtoneel Vier blijvende gevolgen van de oorlog in Iran

Toen ik werkzaam was als Amerikaans diplomaat zeiden we vaak dat oorlog begint wanneer diplomatie faalt. Dat de aanvankelijke onderhandelingen in Islamabad geen resultaat hebben opgeleverd, benadrukt precies hoe broos diplomatie kan zijn.

Maar net zoals alle oorlogen zal ook aan deze oorlog een einde komen, en dat zal dan uiteraard gebeuren via een onderhandelde vredesovereenkomst, niet door een onvoorwaardelijke overgave. De moeilijke weg naar vrede is in Islamabad nog maar net ingeslagen, en het was niet realistisch om na één onderhandelingsronde een volledige oplossing te verwachten.

Dus als we ervan uitgaan dat de situatie op termijn weer stabiliseert, wat zijn dan de sporen die deze oorlog op het wereldtoneel achterlaat? Het lijkt onwaarschijnlijk dat er na de oorlog in het Midden-Oosten geen conflicten meer zullen zijn, aangezien het diepe wantrouwen en de spanningen tussen Iran, Israël, Hezbollah, de Golfstaten en de nog steeds ontheemde Palestijnen niet zullen verdwijnen. Toch zal er in de regio volgens mij een 'nieuwe normale realiteit' ontstaan die enige stabiliteit kan bieden en waardoor de wereldeconomie geleidelijk kan herstellen.

Ook buiten de regio heeft de Iran-oorlog nu al voor blijvende geopolitieke veranderingen gezorgd. Dit zijn naar mijn standpunt vier langetermijngevolgen van de oorlog in Iran:

1. Gebruik van economische knelpunten als wapen

Dat Iran de Straat van Hormuz kan controleren met amper meer dan goedkope drones, mijnen en korteafstandsraketten, laat zien hoe gemakkelijk het is om een smalle zeestraat als wapen in te zetten. De Straat is slechts één voorbeeld van een knelpunt waarmee landen gewoon dankzij geografische kenmerken en een bescheiden investering in drones, 'soevereiniteit' over een belangrijk knelpunt kunnen uitroepen en bevoorradingsketens effectief kunnen lamleggen, wat enorme schade berokkent aan de wereldwijde economie.

Natuurlijke waterlopen zoals de Straat van Taiwan en de Straat van Malakka worden gedeeld en terecht door het internationale recht beschermd. De wereldeconomie is afhankelijk van voorspelbaar scheepvaartverkeer en vrije toegang. Een land dat de controle heeft over zo'n waterloop, heeft de effectieve controle over essentiële hulpbronnen. Zo heeft de sluiting van de Straat van Hormuz de prijzen van olie en andere grondstoffen zoals meststoffen de hoogte ingejaagd.

Vóór de Amerikaanse scheepsblokkade bracht Iran schepen naar verluidt 2 miljoen dollar in rekening om door de Straat van Hormuz te varen, hoewel deze internationale zeestraat sinds mensenheugenis gratis door iedereen kon worden gebruikt. Als er uiteindelijk weer vrede komt, verwacht ik niet dat dergelijke tolheffingen een lang leven beschoren zullen zijn. Dat zou immers een gevaarlijk precedent scheppen dat de internationale gemeenschap niet zal waarderen. Toestaan dat Iran een vorm van soevereine controle krijgt of tolrechten mag heffen, zou andere landen op ideeën kunnen brengen om hetzelfde te doen met cruciale waterlopen of eilanden in hun buurt. In een klimaat waarin de liberale, op regels gebaseerde orde al wordt uitgehold, kan een dergelijke trend het risico van nieuwe oorlogen verhogen, en daardoor de wereldeconomie nog meer schade toebrengen.

Het komt steeds vaker voor dat andere soorten knelpunten als wapen worden ingezet. De exportban van China op kritieke mineralen en zeldzame aardmetalen deed destijds ook de wenkbrauwen fronsen over de potentiële gevolgen voor sectoren zoals defensie, de auto-industrie, de gezondheidszorg en de consumententechnologie. Op dezelfde manier hebben de VS en hun bondgenoten een troef in handen als ze de toegang van China tot gespecialiseerde apparatuur voor de productie van halfgeleiders beperken.

2. Energiediversificatie en -onafhankelijkheid zijn van existentieel belang

Nu olie vastzit in de Perzische Golf, zijn verschillende – vooral Aziatische – landen genoodzaakt om energie te rantsoeneren en beperkingen in te voeren zoals ten tijde van de coronapandemie, bijvoorbeeld verplicht thuiswerk. De Iran-oorlog is dan ook de laatste crisis die duidelijk aantoont dat energiezekerheid een kwestie van nationale veiligheid is.

Ondanks de gestage opmars van hernieuwbare energie in China, Europa en elders, blijven olie en vloeibaar aardgas voorlopig essentieel voor de energiezekerheid. Ik verwacht dat er overal ter wereld langs alternatieve routes vanuit de Perzische Golf meer pijpleidingen zullen worden aangelegd om olie te vervoeren, zoals de bestaande Oost-West-pijpleiding in Saoedi-Arabië. Pijpleidingen door Saoedi-Arabië, Oman of zelfs Turkije bijvoorbeeld. Het zal enkele jaren duren om een alternatief netwerk uit te bouwen, maar de voltooiing van elke nieuwe route betekent dat Iran minder macht heeft over de smalle Straat van Hormuz.

De status van de Verenigde Staten als 's werelds grootste producent van olie en gas en het feit dat de oliemarkten aan de dollar gekoppeld zijn, blijven van kritiek belang. Maar ondanks de energieonafhankelijkheid van de VS bevestigt deze oorlog toch dat het land niet immuun is voor olieprijsschokken, want de prijzen worden op de wereldmarkt bepaald. Zodoende kan energiezekerheid in bepaalde landen anders worden ingevuld, met een bredere waaier van energiebronnen, bijvoorbeeld een grotere focus op hernieuwbare energie. Zelfs in Japan is er opnieuw belangstelling om meer in kernenergie te investeren.

Toen China in 2018 de petroyuan introduceerde, ontstond er wat bezorgdheid dat de dollar zijn dominante positie als internationale reservevaluta zou verliezen. Daar twijfel ik aan. De renminbi blijft onderhevig aan kapitaalrestricties en is slechts beperkt omwisselbaar. Het is onwaarschijnlijk dat Beijing die beperkingen op korte termijn zal versoepelen. Centrale banken zullen hun posities in vreemde valuta's allicht blijven diversifiëren om minder afhankelijk te worden van de dollar, maar volgens mij is er geen enkele andere munt die de dollar als de allergrootste reservevaluta kan vervangen.

China is goed gepositioneerd om de aanvankelijke verstoring van de energiemarkt als gevolg van de oorlog op te vangen. In een context van beperkte voorraden is het land erin geslaagd om met Iran energiedeals te sluiten, en bovendien heeft het jarenlang een grote strategische aardoliereserve aangelegd. Wereldwijd is China nog steeds de grootste vervuiler, maar het heeft op het vlak van alternatieve energietechnologie ook indrukwekkende vooruitgang geboekt. Het land heeft honderden miljarden dollars geïnvesteerd in hernieuwbare energiebronnen zoals wind- en zonne-energie, en in kernenergie en energieopslagcapaciteit. Het heeft zich ontpopt tot een leider in elektrische voertuigen, die inmiddels goed zijn voor bijna de helft van de voertuigen die in China worden verkocht. Geconfronteerd met de schaarste van energiebronnen, kan China zelfs tijdelijk weer meer binnenlandse steenkool gebruiken.

Wereldwijd zullen overheden heel waarschijnlijk overwegen om grotere olie- en aardgasreserves aan te leggen, zodat ze niet langer afhankelijk zijn van de spotmarkt. Voor beleggers laat de oorlog duidelijk zien dat verstoringen van de bevoorrading als gevolg van geopolitieke gebeurtenissen niet langer als zeldzaam mogen worden beschouwd, en dat ze mogelijk een structureel hogere premie voor het energierisico moeten betalen. Bedrijven die daarvan profiteren, zijn energieconglomeraten zoals ExxonMobil, die dergelijke schokken door hun omvang en diversificatie kunnen opvangen.

3. Dankzij drones is David beter opgewassen tegen Goliath

De manier waarop er oorlog wordt gevoerd, verandert in ijltempo, en een van de grootste fouten die een land kan maken, is om voorbereid te zijn op 'de laatste oorlog' en niet op mogelijke conflicten in de toekomst. De oorlogen van het laatste decennium, in Oekraïne, Azerbeidzjan en Iran, hebben aangetoond dat drones goedkope, effectieve en schaalbare alternatieven kunnen zijn voor duurdere wapens. Drones maken kleinere landen met minder militaire macht asymmetrisch sterker, en dat is iets waar de grootmachten rekening mee zullen moeten houden. Zowel Oekraïne als Iran heeft traditionele scheepsmacht vervangen door dronemacht om een verrassend niveau van controle uit te oefenen over belangrijke wateren (de Zwarte Zee en de Straat van Hormuz), ondanks de machtige vloten die tegen hen worden ingezet. Ik verwacht dat grootmachten zoals de VS, China en Rusland in de toekomst aanzienlijk zullen investeren in innovatieve dronedefensiecapaciteit.

Er zijn nieuwe technologieën nodig om oorlog te voeren met drones en om drones af te weren, een gecentraliseerde guerrillamethode die moeilijk te bestrijden is. Dit heeft gevolgen voor de defensie-uitgaven, waarvan ik verwacht dat ze in een klimaat van uitholling van de oude wereldorde, zwakkere allianties en toenemend wantrouwen tussen landen, hoog zullen blijven.

Ook de verzwakking van de NAVO leidt tot hogere defensie-uitgaven. De VS kunnen weliswaar enkel met de goedkeuring van het Congres uit de NAVO stappen, maar de hoeksteen van de alliantie is juist de overtuiging dat een aanval op een van de leden een aanval op alle leden is. De groeiende kloof tussen de VS en hun NAVO-bondgenoten is goed gedocumenteerd, en de spanningen over Groenland en de Iran-oorlog doen de twijfels over de toestand van de alliantie alleen maar toenemen.

Naarmate het vertrouwen in de alliantie afbrokkelt, zouden Europese landen, alsook Japan en Zuid-Korea, hun afhankelijkheid van Amerikaanse wapensystemen kunnen afbouwen. Frankrijk heeft nu al plannen om tegen 2030 36 miljard euro extra in defensie te investeren, waarvan een groot deel in drones, munitie en kernwapens. Als bondgenoten bovendien beginnen te twijfelen aan de geloofwaardigheid van de Amerikaanse nucleaire veiligheidsparaplu, dan neemt het risico van de verspreiding van kernwapens toe. Landen als Zuid-Korea, Japan, Polen of Turkije kunnen op zoek gaan naar onafhankelijke afschrikkingscapaciteiten.

Voor beleggers zouden hogere defensie-uitgaven gunstig kunnen zijn voor Amerikaanse bedrijven zoals Northrop Grumman en RTX, een fabrikant van geavanceerde radar- en raketafweersystemen. Ook buiten de VS zullen de effecten allicht merkbaar zijn en ten goede komen aan het Britse BAE Systems en de Duitse bedrijven Rheinmetall en HENSOLDT, een fabrikant van radarsystemen en optronica.

4. VS trekken zich niet terug uit de wereld, maar proberen nog steeds hun stempel te drukken

Ondanks de discussie over wat nu precies de kernprincipes van het 'America First'-beleid zijn, maakt de oorlog erg duidelijk dat de VS niet isolationistisch zijn geworden en dat ze op het wereldtoneel een actieve rol blijven spelen. In de Amerikaanse strategie voor de nationale veiligheid die in 2025 werd bekendgemaakt, staat dat de VS zich willen toeleggen op het westelijke halfrond en hun betrokkenheid in het Midden-Oosten willen terugdringen. Toch hebben we in 2026 al heel goed kunnen zien dat zelfs de regering-Trump met haar America First-beleid geen moeite heeft met machtsvertoon ver van huis om zelfverklaarde beleidsbelangen na te streven. Door de economische omvang en de militaire macht van de VS, en de centrale rol die ze spelen in de wereldwijde financiële systemen, is het moeilijk om de banden te verbreken.

Volgens het kader van het Night Watch-team van Capital Group, dat veeleer scenario's uittekent dan dat het voorspellingen doet, bevinden we ons volgens mij in het kwadrant van de 'grootmachten' aangegeven in de overeenstemmende grafiek, met enkele elementen van 'assertief nationalisme'. 

De terugkeer van een tijdperk der grootmachten zoals in de 19e eeuw beschrijft een wereld waarin de grootmachten (VS, China, Rusland) hun macht en invloed ten koste van elkaar uitbreiden zonder aan te zetten tot een direct onderling militair conflict. Ze cultiveren relaties onder de middenmachten (India, Brazilië, Midden-Oosten, Zuidoost-Azië enz.) en ondersteunen lokale actoren die in conflict zijn met rivaliserende grootmachten. De middenmachten en kleinere machten bewandelen een strategische middenweg tussen de grootmachten. Ze trachten van elk van grootmachten te profiteren zonder zich hun woede op de hals te halen. Als er een werkelijke geografische orde van invloedssferen zou zijn, dan zouden de VS zich toeleggen op het westelijke halfrond. Iran ligt natuurlijk ver van de VS, en dat is voor mij het bewijs dat de VS nooit tevreden zullen zijn met gewoon een regionale invloedssfeer. Ze zouden willen dat China en Rusland zich tot hun regio beperken, maar accepteren dergelijke beperkingen niet voor zichzelf, ook niet met een America First-regering.

Nog zeker het komende decennium zal worden gekenmerkt door polarisatie, onzekerheid en een verdere teloorgang van multilaterale instellingen in de vrije wereldorde die sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog grotendeels gangbaar was. Ondanks de uitdagingen en de kans op nog andere economische en militaire crisissen, ben ik van mening dat de grootmachten steevast zullen proberen te vermijden dat er onderling rampzalige directe militaire conflicten uitbreken. Dat biedt hoop op de uiteindelijke totstandkoming van een nieuwe wereldorde en op termijn een vredige, stabiele nieuwe normale realiteit. Hoewel we op het parcours tussen nu en de toekomst af en toe valkuilen zullen tegenkomen, blijf ik optimistisch dat de VS en de wereld hun weg zullen vinden in deze laatste geopolitieke cyclus van verandering. De VS, met inherente troeven zoals wereldwijd concurrerende bedrijven en een cultuur van innovatie, zullen in de wereld nog lange tijd een vooraanstaande leidersrol spelen.